Dział I. Zmiany na mapie politycznej świata

Uczeń:

1. Podział polityczny świata

  • wyjaśnia znaczenie terminów: państwo, granica państwa, enklawa, eksklawa, terytorium zależne;
  • wskazuje na mapie państwa o największej i najmniejszej powierzchni;
  • omawia podział terytorialny mórz i oceanów (terminy: morskie wody wewnętrzne, wody terytorialne, wyłączna strefa ekonomiczna);
  • podaje przykłady enklaw, eksklaw i terytoriów zależnych na świecie oraz wskazuje je na mapie;
  • omawia specjalny status Antarktydy;
  • wskazuje na mapie Sudan Południowy i opisuje historię jego utworzenia.

2. Wpływ dekolonizacji na współczesny obraz świata

  • wyjaśnia znaczenie terminów: kolonializm, dekolonizacja;
  • wymienia przyczyny rozpadu systemu kolonialnego;
  • wskazuje na mapie obszary kolonialne światowych mocarstw w połowie XX w.;
  • wymienia państwa europejskie, które w połowie XX w. miały posiadłości kolonialne;
  • omawia skutki kolonializmu i dekolonizacji zarówno dla państw metropolitalnych, jak i krajów kolonialnych (np. na ludność i jej kulturę, migracje oraz poziom rozwoju gospodarczego).

3. Integracja i dezintegracja na świecie

  • wyjaśnia znaczenie terminów: integracja, dezintegracja;
  • omawia wpływ przemian społeczno-ustrojowych po 1989 roku na podział polityczny świata; 
  • wymienia państwa powstałe w Europie po 1989 roku i wskazuje je  na mapie;
  • wymienia przyczyny integracji europejskiej;
  • analizuje pozytywne i negatywne skutki integracji europejskiej;
  • opisuje tendencje dezintegracyjne w Europie na przykładzie Katalonii
  • omawia znaczenie Unii Europejskiej w przemianach społeczno-gospodarczych państw członkowskich.
  • wyjaśnia, na czym polega integracja państwa na płaszczyźnie: politycznej, gospodarczej i militarnej;
  • opisuje działalność ONZ;
  • wymienia najważniejsze organy ONZ (Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Sekretariat ONZ);
  • wymienia organizacje działające w ramach ONZ (WHO, FAO, UNESCO, UNICEF, Bank Światowy);
  • wymienia wybrane organizacje międzynarodowe, ich członków oraz główne cele działalności (EU, Rada Europy, NATO, CEFTA, OECD, NAFTA, OPEC). 

4. Konflikty międzynarodowe. Terroryzm

  • przedstawia przyczyny i skutki konfliktów na świecie;
  • omawia wpływ konfliktów zbrojnych na społeczeństwo,  zmiany granic państw, gospodarkę oraz zasoby dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego;
  • wyjaśnia znaczenie terminu terroryzm;
  • wymienia cechy terroryzmu;
  • opisuje skutki terroryzmu;
  • opisuje wybrane zamachy terrorystyczne w XXI w. 
  • opisuje ważniejsze konflikty zbrojne na świecie;
  • wskazuje na mapie rejony ważniejszych konfliktów zbrojnych (izraelsko-palestyński, bałkański, w Rwandzie, w Tybecie, w Sudanie).

5. Podstawowe wskaźniki poziomu rozwoju państw

  • wymienia czynniki wpływające na rozwój państw;
  • omawia przyczyny zwiększania się dysproporcji w rozwoju społeczno-gospodarczym państw;
  • wymienia mierniki i wskaźniki wykorzystywane do porównywania rozwoju społeczno-gospodarczego państw;
  • podaje definicję PKB i omawia na podstawie mapy jego zróżnicowanie przestrzenne na świecie;
  • omawia strukturę PKB według trzech głównych sektorów gospodarki;
  • porównuje strukturę PKB państw znajdujących się na różnym poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego;
  • ocenia strukturę PKB Polski na tle innych krajów;
  • wyjaśnia, czym jest WDB;
  • wyjaśnia, czym jest HDI, i na podstawie mapy opisuje jego przestrzenne zróżnicowanie na świecie;
  • charakteryzuje MPI i na podstawie mapy opisuje jego przestrzenne zróżnicowanie na świecie;
  • porównuje rozmieszczenie krajów o najwyższym HDI oraz najwyższym PKB;
  • wymienia podstawowe cechy ekonomiczne, demograficzne i społeczne państw o różnym poziomie rozwoju.

Dział II. Ludność i osadnictwo

Uczeń:

1. Liczba ludności świata i jej zmiany

  • wymienia przyczyny zmian liczby ludności świata​;
  • opisuje zmiany liczby ludności na świecie od początku naszej ery​;
  • wymienia najludniejsze państwa świata i wskazuje je na mapie​;
  • wyjaśnia, czym jest przyrost naturalny​;
  • oblicza współczynniki urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego​;
  • omawia czynniki wpływające na zróżnicowanie przyrostu naturalnego na świecie​;
  • wskazuje różnice między wartościami przyrostu naturalnego w krajach o wysokim, średnim i niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego​;
  • podaje przyczyny różnic między wartościami współczynników urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego w krajach o wysokim, średnim i niskim poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego.

2. Rozwój demograficzny

  • omawia model przejścia demograficznego (zróżnicowanie współczynnika urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego w 5 fazach modelu);
  • ​wymienia przyczyny i skutki eksplozji demograficznej i regresu demograficznego;
  • wyjaśnia znaczenie terminu współczynnik dzietności i omawia jego przestrzenne zróżnicowanie;
  • omawia związek między współczynnikiem dzietności a prostą zastępowalnością pokoleń.
  • charakteryzuje typy demograficzne społeczeństw (młode, zastojowe, stare) na podstawie piramid wieku i płci wybranych państw (Nigerii, Polski, Japonii)​;
  • omawia przyczyny i skutki starzenia się społeczeństw;
  • analizuje średnią długość trwania życia w wybranych krajach świata​;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: współczynnik feminizacji, współczynnik maskulinizacji.

3. Rozmieszczenie ludności na świecie

  • omawia czynniki (przyrodnicze i pozaprzyrodnicze) wpływające na rozmieszczenie ludności na świecie;​
  • opisuje bariery ograniczające osadnictwo i podaje ich przykłady​;
  • wyjaśnia znaczenie pojęć: ekumena, subekumena, anekumena;​
  • wskazuje na mapie obszary korzystnych i niekorzystnych warunków ​do osadnictwa;​
  • oblicza wskaźnik gęstości zaludnienia;​
  • wymienia najgęściej zaludnione państwa świata;​
  • wskazuje obszary największej i najmniejszej koncentracji ludności ​na świecie.

4. Migracje

  • wyjaśnia znaczenie terminów: migracje, imigracje, emigracje, reemigracja, repatriacja, saldo migracji, współczynnik salda migracji; ​
  • oblicza współczynnik przyrostu rzeczywistego;​
  • uzasadnia pozytywny wpływ repatriacji na gospodarkę Polski;​
  • wskazuje na mapie przykładowe kraje emigracyjne i kraje imigracyjne; ​
  • analizuje na podstawie mapy przestrzenne zróżnicowanie salda migracji zagranicznych na świecie.
  • opisuje kierunki migracji zagranicznych na świecie;​
  • wyjaśnia przyczyny migracji zagranicznych; ​
  • omawia pozytywne i negatywne skutki migracji zagranicznych; ​
  • wymienia skutki napływu imigrantów z Ukrainy do Polski; ​
  • wskazuje różnice między uchodźstwem a migracjami ekonomicznymi;
  • ​opisuje problemy uchodźców w Europie i innych regionach świata. 

5. Zróżnicowanie narodowościowo-etniczne ludności świata

  • wymienia odmiany ludzkie i omawia ich rozmieszczenie na świecie;​
  • wyjaśnia znaczenie terminu rasizm;​
  • wyjaśnia, na czym polegała polityka apartheidu w RPA;​
  • wskazuje różnice między narodem a grupą etniczną oraz między mniejszością narodową a mniejszością etniczną;​
  • charakteryzuje państwa o różnej zwartości socjoetnicznej (jednolite narodowościowo i wielonarodowościowe);​
  • opisuje strukturę narodowościową i etniczną ludności Polski;​
  • wskazuje na mapie Polski regiony zamieszkiwane przez największą liczbę przedstawicieli mniejszości narodowych;​
  • omawia zróżnicowanie narodowościowe i etniczne w wybranych krajach (Kongo, Łotwa, Grecja, Japonia);​
  • analizuje problemy państw o różnej zwartości socjoetnicznej.

6a. Zróżnicowanie językowe ludności świata

  • wymienia języki oficjalne (oficjalna "szóstka");
  • ​omawia strukturę językową ludności świata według rodzin językowych (wykres str. 85 w podręczniku)​;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: język urzędowy, żywy, wymarły, sztuczny ;
  • wymienia przykłady języków sztucznych;
  • ​przedstawia podział indoeuropejskiej rodziny językowej.

6b. Struktura wykształcenia ludności świata

  • wymienia przykłady alfabetów;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: ​analfabetyzm, ​wskaźnik analfabetyzmu, ​wskaźnik skolaryzacji ;
  • omawia poziom analfabetyzmu i skolaryzacji w wybranych państwach;
  • analizuje zróżnicowanie struktury wykształcenia ludności na świecie​
  • opisuje związek między wykształceniem ludności a poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego kraju.

7. Zróżnicowanie religijne ludności świata

  • wyjaśnia znaczenie terminu religia;​
  • omawia strukturę wyznaniową w wybranych państwach (Hiszpania, Afganistan, Słowacja, Polska);​
  • wymienia trzy wielkie religie uniwersalne (chrześcijaństwo, islam, buddyzm);​
  • opisuje wybrane religie (chrześcijaństwo, islam, buddyzm, judaizm, hinduizm) i ich rozmieszczenie na świecie;​
  • opisuje wpływ tych religii na życie człowieka ​i gospodarkę.

8. Kręgi kulturowe

  • wyjaśnia znaczenie terminu kultura;​
  • wymienia kręgi kulturowe na świecie i opisuje wartości wyznawane przez społeczności różnych kręgów;​
  • wskazuje na mapie kręgi kulturowe;​
  • omawia konsekwencje zróżnicowania kulturowego ludności świata;​
  • omawia wkład kręgów kulturowych w dziedzictwo kulturowe ludzkości.

9. Przestrzeń i jej kulturowe postrzeganie przez człowieka - temat fakultatywny

10. Zróżnicowanie narodowościowo-etniczne ludności świata

  • omawia kryteria podziału jednostek osadniczych na wsie i miasta;​
  • wymienia czynniki kształtujące sieć wiejską i miejską;​
  • podaje przyczyny przemian w osadnictwie wiejskim.

11. Urbanizacja

  • wyjaśnia znaczenie terminów: urbanizacja, wskaźnik urbanizacji;​przedstawia płaszczyzny urbanizacji;​
  • opisuje fazy urbanizacji i ich przebieg w różnych rejonach świata;​
  • podaje różnice między procesami urbanizacji zachodzącymi w państwach o niskim i wysokim poziomie rozwoju społeczno-​gospodarczego;​
  • analizuje wskaźnik urbanizacji i jego zróżnicowanie na świecie;​
  • wskazuje na mapie państwa i regiony o niskim i wysokim wskaźniku urbanizacji;​
  • omawia przestrzenne zróżnicowanie wskaźnika urbanizacji w Polsce;​
  • analizuje przyczyny i skutki urbanizacji w wybranych regionach świata;​
  • wyjaśnia, na czym polega proces metropolizacji; ​
  • podaje cechy metropolii.

12. Miasta świata

  • opisuje funkcje miast;
  • ​podaje przykłady miast o różnych funkcjach;​
  • wyjaśnia znaczenie terminu megamiasto;​
  • wymienia najludniejsze zespoły miejskie świata i wskazuje je na mapie;​
  • omawia proces tworzenia się megamiast;​
  • opisuje formy zespołów miejskich (aglomeracja monocentrycza, aglomeracja policentryczna, megalopolis);​
  • rozpoznaje formy zespołów miejskich na świecie i w Polsce;​
  • wyjaśnia różnice między megamiastem a megalopolis;​
  • wymienia i wskazuje na mapie największe megalopolis w krajach wysoko rozwiniętych; ​
  • charakteryzuje typy fizjonomiczne miast.

13. Rozwój obszarów wiejskich

  • wyjaśnia znaczenie terminów: obszar wiejski, wieś;​
  • wskazuje na mapie państwa o najmniejszym i największym udziale ludności wiejskiej w ogólnej liczbie mieszkańców;​
  • wyjaśnia zależność między udziałem ludności wiejskiej w całkowitej liczbie mieszkańców kraju a jego poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego;​
  • omawia nowe funkcje obszarów wiejskich;​
  • przedstawia czynniki rozwoju obszarów wiejskich;​
  • omawia przyczyny wyludniania się obszarów wiejskich na przykładzie Europy;​
  • wyjaśnia przyczyny depopulacji niektórych wsi w Polsce.

 

Dział V. Przemysł

Uczeń:

1. Czynniki lokalizacji przemysłu

  • wymienia i opisuje czynniki lokalizacji przemysłu na świecie (przyrodnicze, naukowo-techniczne, społeczno-polityczne i behawioralne);
  • omawia przymusową, związaną i swobodną lokalizację przemysłu oraz podaje przykłady;
  • omawia korzyści i niekorzyści aglomeracji;
  • wyjaśnia, na czym polega proces deglomeracji przemysłu;  ​
  • opisuje zmiany roli czynników lokalizacji przemysłu i omawia przyczyny zmian.

2. Przemysł tradycyjny i przemysł zaawansowanych technologii (high-tech)

  • wymienia działy przemysłu tradycyjnego i przemysłu zaawansowanych technologii; 
  • podaje cechy przemysłu tradycyjnego i przemysłu high-tech; 
  • omawia i porównuje czynniki lokalizacji przemysłu tradycyjnego i high-tech;
  • opisuje zmiany znaczenia czynników lokalizacji przemysłu​; 
  • omawia rozmieszczenie wybranych działów przemysłu tradycyjnego; 
  • wskazuje na mapie główne ośrodki produkcji wyrobów tekstylnych i odzieży oraz produkcji metali;
  • omawia rozmieszczenie przemysłu zaawansowanych technologii na świecie;
  • wskazuje na mapie państwa o największym udziale produktów zaawansowanych technologii w eksporcie artykułów przemysłowych;
  • wymienia ważniejsze ośrodki przemysłu high-tech i wskazuje je na mapie;
  • omawia skutki rozwoju nowoczesnego przemysłu.

3. Zmiany w przemyśle na świecie

  • wyjaśnia znaczenie terminów: industrializacja, dezindustrializacja, reindustrializacja;
  • omawia przyczyny dezindustrializacji;
  • opisuje przebieg i skutki dezindustrializacji;
  • omawia rolę procesów reindustrializacji ​w gospodarce;
  • opisuje przebieg procesów industrializacji, dezindustrializacji i reindustrializacji w Polsce.

4. Obszary koncentracji przemysłu

  • przedstawia formy koncentracji przemysłu;
  • omawia różnice między ośrodkiem przemysłowym a okręgiem przemysłowym;
  • wymienia rodzaje okręgów przemysłowych i podaje ich przykłady na świecie;
  • wskazuje na mapie ważniejsze okręgi przemysłowe i omawia ich rozmieszczenie na świecie;
  • omawia etapy rozwoju okręgu przemysłowego;
  • wskazuje na mapie Polski okręgi przemysłowe;
  • omawia rozmieszczenie ośrodków przemysłowych;
  • opisuje formy koncentracji przemysłu high-tech;
  • omawia czynniki warunkujące powstanie technopolii ​i opisuje wybrane technopolie na świecie;
  • wyjaśnia, czym są klastry, i omawia ich rolę w budowie gospodarki opartej na wiedzy.

5. Budownictwo

  • wyjaśnia znaczenie terminu budownictwo;
  • omawia czynniki rozwoju budownictwa;
  • przedstawia rolę budownictwa w gospodarce ;
  • analizuje na podstawie mapy udział budownictwa w strukturze zatrudnienia na świecie i w Polsce;
  • prezentuje argumenty przemawiające za potrzebą zharmonizowania stylu budownictwa z istniejącym krajobrazem;
  • przedstawia różne oblicza budownictwa na świecie i w Polsce.

6. Źródła energii i bilans energetyczny

  • wymienia nieodnawialne i odnawialne źródła energii;
  • charakteryzuje surowce energetyczne;
  • opisuje na podstawie mapy wydobycie surowców energetycznych na świecie i wskazuje wybrane okręgi surowcowe​;
  • wymienia największych producentów surowców energetycznych  na świecie;
  • omawia skutki rosnącego zapotrzebowania na energię;
  • opisuje odnawialne źródła energii;
  • przedstawia bilans energetyczny świata i jego zmiany w ciągu ostatnich 200 lat;
  • określa udział poszczególnych źródeł energii w bilansie energetycznym świata;
  • omawia bilans energetyczny Polski;
  • wymienia działania podejmowane na rzecz ograniczenia tempa wzrostu zużycia energi.

7. Produkcja i zużycie energii elektrycznej

  • omawia gospodarcze znaczenie energii elektrycznej;
  • przedstawia wielkość produkcji energii elektrycznej na świecie, jej strukturę oraz głównych producentów i konsumentów energii elektrycznej
  • porównuje na podstawie mapy wielkość produkcji energii elektrycznej przypadającej na jednego mieszkańca w wybranych państwach świata;
  • charakteryzuje energetykę opartą na nieodnawialnych i odnawialnych źródłach energii;
  • wymienia typy elektrowni;
  • przedstawia strukturę produkcji energii elektrycznej według typów elektrowni w Polsce i w wybranych krajach świata;
  • porównuje strukturę produkcji energii elektrycznej w Polsce ze strukturą produkcji energii elektrycznej w wybranych krajach Europy i świata;
  • charakteryzuje prawidłowości w zakresie zmian udziału źródeł odnawialnych w strukturze zużycia energii;
  • przedstawia związek między strukturą produkcji energii elektrycznej a bezpieczeństwem energetycznym kraju;
  • omawia zalety i wady wybranych typów elektrown.

8. Energetyka jądrowa

  • omawia rozwój energetyki jądrowej na świecie;
  • wymienia kraje produkujące najwięcej energii jądrowej na świecie;
  • omawia znaczenie energetyki jądrowej na świecie;
  • omawia przyczyny i skutki rozwoju energetyki jądrowej;
  • opisuje plany rozwoju energetyki jądrowej w Polsce;
  • uzasadnia potrzebę społecznej debaty dotyczącej rozwoju energetyki jądrowej w Polsce.