Geografia - klasy 1 - poziom rozszerzony - zagadnienia

W tym artykule zamieszczam zagadnienia, które powinniście przyswoić do sprawdzianu z danego działu. W razie potrzeby będę te punkty rozszerzał oraz wyjaśniał. Proszę o zgłaszanie mi, jeżeli jakieś zagadnienie jest dla Was niejasne. 

Dział I Obraz Ziemi

Uczeń:

  • opisuje przedmiot i cele badań geograficznych 
  • podaje przykłady praktycznego zastosowania geografii 
  • omawia źródła informacji geograficznej, ich przydatność i możliwości wykorzystania 
  • wymienia przykłady informacji pozyskiwanych na podstawie obserwacji i pomiarów prowadzonych w terenie 
  • wyjaśnia znaczenie terminów: mapa, plan, skala mapy 
  • wymienia elementy i cechy mapy 
  • klasyfikuje mapy ze względu na różne kryteria 
  • stosuje różne rodzaje skal i przekształca je 
  • posługuje się skalą mapy do obliczania odległości i powierzchni 
  • oblicza skalę mapy na podstawie odległości lub powierzchni 
  • oblicza średni spadek rzeki, średnie nachylenie stoku
  • omawia metody przedstawiania rzeźby powierzchni Ziemi na mapie 
  • posługuje się mapą hipsometryczną 
  • rozpoznaje formy rzeźby na mapie na podstawie układu poziomic 
  • opisuje jakościowe i ilościowe metody prezentacji zjawisk na mapach i je porównuje 
  • podaje przykłady zastosowania różnych rodzajów map 
  • interpretuje mapy turystyczno-topograficzne 
  • podaje przykłady wykorzystania mapy turystyczno-topograficznej 
  • wykorzystuje mapy turystyczno-topograficzne w różnych sytuacjach 
  • charakteryzuje działanie systemu nawigacji satelitarnej (GPS) 
  • określa współrzędne geograficzne na mapie oraz z wykorzystaniem GPS 
  • orientuje mapę topograficzną w terenie 
  • wyjaśnia, na czym polega cyfrowa metoda prezentacji zjawisk GIS 
  • omawia przykłady wykorzystania GIS do analiz zróżnicowania przestrzennego środowiska geograficznego 
  • omawia zastosowanie GIS w różnych dziedzinach życia 

Dział II Ziemia we Wszechświecie

Uczeń:

  • wyjaśnia teorie pochodzenia i budowy wszechświata 
  • omawia budowę wszechświata 
  • opisuje teorię heliocentryczną  
  • porównuje teorię heliocentryczną z teorią geocentryczną 
  • opisuje ciała niebieskie we wszechświecie 
  • opisuje Słońce jako gwiazdę 
  • omawia powstanie Układu Słonecznego 
  • omawia kształt i budowę Układu Słonecznego 
  • charakteryzuje i porównuje planety Układu Słonecznego, w tym Ziemię 
  • opisuje i porównuje inne ciała niebieskie tworzące Układ Słoneczny – planety karłowate, księżyce, planetoidy, meteoroidy, komety 
  • opisuje cechy ruchu obiegowego Ziemi na podstawie schematu 
  • omawia oświetlenie Ziemi w różnych porach roku 
  • omawia czas trwania dnia i nocy w różnych szerokościach geograficznych 
  • omawia zmiany wysokości górowania Słońca na różnych szerokościach geograficznych 
  • wykazuje związek między szerokością geograficzną a wysokością górowania Słońca 
  • oblicza wysokość górowania Słońca na dowolnej szerokości geograficznej w dniach równonocy i przesileń 
  • wykazuje zależność między nachyleniem osi ziemskiej a dopływem energii słonecznej do powierzchni Ziemi 
  • wyznacza współrzędne geograficzne dowolnego punktu na powierzchni Ziemi na podstawie wysokości górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń 
  • przedstawia inne następstwa ruchu obiegowego Ziemi 
  • charakteryzuje zaćmienie Słońca i zaćmienie Księżyca 
  • opisuje cechy ruchu obrotowego Ziemi 
  • przedstawia dowody na ruch obrotowy Ziemi 
  • przedstawia konsekwencje ruchu obrotowego Ziemi, w tym siłę Coriolisa 
  • wskazuje skutki występowania siły Coriolisa dla środowiska przyrodniczego 
  • wyjaśnia występowanie faz Księżyca na podstawie schematu  
  • omawia mechanizm powstawania pływów wskutek oddziaływania Księżyca i Słońca 
  • omawia jednostki czasu 
  • wymienia rodzaje czasów na Ziemi 
  • wyjaśnia przyczyny zróżnicowania czasu na Ziemi 
  • charakteryzuje czas słoneczny, czas uniwersalny, czas strefowy, czas urzędowy 
  • wykazuje zależność miejscowego czasu słonecznego od długości geograficznej 
  • oblicza czas słoneczny dowolnego miejsca na Ziemi na podstawie różnicy długości geograficznej 
  • wyznacza współrzędne geograficzne dowolnego punktu na powierzchni Ziemi na podstawie obliczeń różnicy czasu słonecznego 
  • posługuje się czasem uniwersalnym i czasem strefowym 
  • wyjaśnia, czym jest międzynarodowa linia zmiany daty 
  • oblicza miejscowy czas słoneczny z uwzględnieniem przekraczania międzynarodowej linii zmiany daty 

Dział III Atmosfera

Uczeń:

  • wyjaśnia znaczenie terminu atmosfera
  • omawia skład powietrza atmosferycznego
  • opisuje pole magnetyczne Ziemi
  • omawia warstwową budowę atmosfery i charakteryzuje zjawiska zachodzące w różnych warstwach atmosfery 
  • omawia znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi 
  • wyjaśnia znaczenie terminów: albedo, turbulencja, konwekcja, adwekcja, radiacja​
  • opisuje czynniki wpływające na rozkład temperatury powietrza na Ziemi​
  • omawia rozkład temperatury powietrza na Ziemi w styczniu i w lipcu na podstawie map​
  • wskazuje przyczyny nierównomiernego rozkładu temperatury powietrza na Ziemi​
  • oblicza średnią roczną temperaturę powietrza dla wybranej stacji meteorologicznej​
  • formułuje prawidłowości dotyczące zróżnicowania rocznej amplitudy temperatury powietrza na Ziemi​
  • oblicza średnią roczną amplitudę temperatury powietrza​
  • oblicza temperaturę powietrza na podstawie gradientu adiabatycznego​ (wilgotnoadiabatycznego oraz suchoadiabatycznego)
  • wyjaśnia znaczenie terminów: ciśnienie atmosferyczne, wyż baryczny i niż baryczny ​
  • odróżnia prądy konwekcyjne (wstępujące i zstępujące) od wiatrów ​
  • omawia krążenie powietrza na Ziemi (ogólna cyrkulacja atmosferyczna)
  • omawia na podstawie mapy rozkład ciśnienia atmosferycznego na Ziemi w styczniu ​i w lipcu ​
  • podaje przyczyny zróżnicowania ciśnienia atmosferycznego na Ziemi ​
  • wyjaśnia genezę wiatrów stałych, okresowych i lokalnych ​i omawia ich znaczenie dla przebiegu pogody 
  • wyjaśnia znaczenie terminów: wilgotność powietrza, kondensacja i resublimacja​
  • przedstawia warunki niezbędne do powstania opadu atmosferycznego​
  • opisuje czynniki wpływające na rozkład opadów atmosferycznych​
  • charakteryzuje rodzaje opadów i osadów atmosferycznych​
  • opisuje rozkład przestrzenny opadów atmosferycznych na Ziemi​ i wskazuje przyczyny ich nierównomiernego rozkładu​
  • wyróżnia rodzaje frontów atmosferycznych (ciepły, chłodny, zokludowany) i je omawia​
  • opisuje zjawiska towarzyszące ciepłym i chłodnym frontom atmosferycznym​ (np. rodzaje chmur)
  • omawia charakterystyczne zmiany pogody zachodzące w czasie przemieszczania się frontów atmosferycznych​
  • wyjaśnia znaczenie terminów: pogoda, prognoza pogody, mapa synoptyczna, klimat
  • określa elementy pogody/klimatu
  • analizuje dane meteorologiczne zamieszczone na mapie synoptycznej 
  • analizuje i interpretuje mapy synoptyczne oraz zdjęcia satelitarne w celu przygotowania prognozy pogody 
  • wyjaśnia znaczenie prognozowania pogody dla gospodarki  
  • omawia ekstremalne zjawiska atmosferyczne: burze, trąby powietrzne, szkwały 
  • wskazuje na mapie obszary występowania ekstremalnych zjawisk atmosferycznych 
  • omawia czynniki klimatotwórcze 
  • wyjaśnia różnicę między klimatem lokalnym a mikroklimatem 
  • wyjaśnia, na czym polega strefowość klimatów na Ziemi 
  • charakteryzuje strefy klimatyczne na Ziemi i uzasadnia ich zasięgi 
  • opisuje typy klimatów na podstawie klimatogramów i mapy klimatycznej 
  • wykazuje różnice między klimatem morskim a klimatem kontynentalnym 
  • opisuje klimaty strefowe i astrefowe 
  • rozpoznaje strefę klimatyczną i typ klimatu na podstawie rocznego przebiegu temperatury powietrza i sum opadów atmosferycznych (wybrane klimatogramy wskazane przez nauczyciela na lekcji)
  • podaje cechy klimatu górskiego 

Dział IV Hydrosfera

Uczeń:

Zasoby wodne Ziemi. Oceany i morza 
•    wyjaśnia znaczenie terminu hydrosfera 
•    omawia cykl hydrologiczny (opisuje poszczególne elementy cyklu hydrologicznego, porównuje duży i mały obieg wody w przyrodzie)
•    analizuje rodzaje i wielkość zasobów wodnych na Ziemi 
•    przedstawia bilans wodny Ziemi i jego zróżnicowanie w różnych warunkach klimatycznych 
•    przedstawia podział wszechoceanu na mapie świata (wskazuje na mapie 5 oceanów oraz wybrane morza
•    omawia skład chemiczny wody morskiej 
•    opisuje zasolenie wód morskich w różnych regionach świata oraz  wyjaśnia przyczyny zróżnicowania zasolenia mórz 
•    przedstawia zróżnicowanie temperatury wód oceanicznych 
•    omawia problem zanieczyszczenia wód morskich (przyczyny, skutki, sposoby zapobiegania)

Dynamika mórz i oceanów 
•    wymienia rodzaje ruchów wody morskiej (falowanie, powierzchniowe prądy morskie, tsunami, sejsze, upwelling i downwelling, pływy)
•    podaje przyczyny występowania poszczególnych rodzajów ruchów wody morskiej 
•    omawia tsunami 
•    objaśnia mechanizm powstawania powierzchniowych prądów morskich i ich układ 
•    charakteryzuje prądy morskie – ich rodzaje oraz rozkład na świecie, wskazuje na mapie prądy ciepłe: Zatokowy, Północnoatlantycki, Norweski, Kuro Siwo, Brazylijski, Mozambicki, Madagaskarski, Wschodnioaustralijski, Alaski oraz zimne: Dryf wiatrów zachodnich, Peruwiański, Benguelski, Zachodnioaustralijski, Kalifornijski, Kanaryjski, Oja Siwo) 
•    omawia wpływ prądów morskich na życie i gospodarkę człowieka 
•    omawia mechanizm ENSO i jego wpływ na środowisko geograficzne 
•    wyjaśnia powstawanie upwellingu przybrzeżnego 
•    omawia mechanizm powstawania pływów wskutek oddziaływania Księżyca i Słońca
•    wyjaśnia różnice między pływami syzygijnymi a pływami kwadraturowymi

Sieć rzeczna na Ziemi 
•    wyjaśnia znaczenie terminów: rzeka, rzeka główna, dopływ, dorzecze i system rzeczny 
•    wyróżnia rodzaje rzek (rzeki stałe, rzeki okresowe, rzeki epizodyczne)
•    wskazuje na mapie obszary bezodpływowe oraz te, na których nie występują rzeki 
•    charakteryzuje na podstawie mapy sieć rzeczną na poszczególnych kontynentach 
•    omawia przyczyny zróżnicowania sieci rzecznej na Ziemi 
•    opisuje cechy ustrojów rzecznych na świecie 
•    rozpoznaje ustrój rzeczny wybranych rzek świata, Europy i Polski 

Jeziora
•    przedstawia uwarunkowania występowania jezior 
•    przedstawia kryteria klasyfikacji jezior 
•    charakteryzuje genetyczne typy jezior 
•    omawia rozmieszczenie jezior na kuli ziemskiej 
•    analizuje plany batymetryczne wybranych jezior 
•    porównuje kształt i głębokość jezior różnych typów 
•    charakteryzuje sztuczne zbiorniki wodne 
•    wskazuje na mapie największe sztuczne zbiorniki wodne 
•    przedstawia funkcje sztucznych zbiorników wodnych 

Lodowce górskie i lądolody 
•    wymienia i opisuje warunki powstawania lodowców 
•    wyjaśnia przyczyny odmiennej wysokości występowania granicy wieloletniego śniegu w różnych szerokościach geograficznych 
•    omawia proces powstawania lodu lodowcowego 
•    charakteryzuje typy lodowców górskich 
•    wymienia części składowe lodowca górskiego 
•    omawia występowanie lodowców górskich i lądolodów na Ziemi 
•    wymienia różnice między lodowcem górskim a lądolodem 
•    opisuje cechy lądolodu Antarktydy i Grenlandii 
•    opisuje wpływ zanikania pokrywy lodowej na obszarach okołobiegunowych na gospodarkę, życie mieszkańców i ich tożsamość kulturową 

Wody podziemne 
•    przedstawia uwarunkowania występowania wód podziemnych 
•    klasyfikuje wody podziemne 
•    charakteryzuje rodzaje wód podziemnych
•    charakteryzuje wody artezyjskie i subartezyjskie oraz podaje różnice między nimi 
•    analizuje schemat basenu artezyjskiego 
•    omawia mechanizm funkcjonowania gejzerów 
•    przedstawia warunki powstawania źródeł 
•    omawia powstawanie źródeł i ich rodzaje 
•    opisuje typy wód mineralnych 
•    omawia znaczenie gospodarcze wód podziemnych 
 

Dział V Wnętrze Ziemi. Procesy endogeniczne

Uczeń:

Budowa wnętrza Ziemi

  • opisuje cechy budowy wnętrza Ziemi​;
  • wyjaśnia znaczenie terminu prądy konwekcyjne​; 
  • wyjaśnia znaczenie terminów: litosfera, skorupa ziemska​; 
  • omawia budowę skorupy ziemskiej​;
  • przedstawia różnice między skorupą kontynentalną a skorupą oceaniczną (grubość, gęstość, skały budujące)​;
  • charakteryzuje sejsmiczne metody badań wnętrza Ziemi (wyjaśnia, na jakiej podstawie wnioskujemy o stanie skupienia poszczególnych warstw budujących wnętrze naszej planety)​;
  • omawia właściwości fizyczne wnętrza Ziemi (zmiany temperatury i ciśnienia wraz z głębokością, stan skupienia)​;
  • opisuje stopień geotermiczny​;
  • oblicza temperaturę w głębi skorupy ziemskiej na podstawie stopnia geotermicznego.

Minerały i skały 

  • wyjaśnia różnice między minerałem a skałą​;
  • rozpoznaje minerały skałotwórcze​ (główne: kwarc, skaleń, mika, halit, kalcyt, oliwin);
  • omawia podział skał ze względu na ich pochodzenie​ - magmowe, osadowe (okruchowe, organiczne, chemiczne) i metamorficzne;
  • charakteryzuje i rozpoznaje wybrane skały (główne: granit, bazalt, piasek, piaskowiec, żwir, zlepieniec, ił, iłowiec, węgiel kamienny, węgiel brunatny, wapień, dolomit, sól kamienna, gips);
  • przedstawia gospodarcze zastosowanie skał​.

Tektonika płyt litosfery 

  • omawia podstawowe założenia teorii tektoniki płyt litosfery ​(wskazówką do nauki jest zwięzła notatka z lekcji);
  • przedstawia rozmieszczenie płyt litosfery​;
  • omawia procesy spredingu i subdukcji​ - gdzie powstają rowy oceaniczne, a gdzie grzbiety śródoceaniczne?;
  • wykazuje związek między budową wnętrza Ziemi ​a ruchem płyt litosfery ​(omawia mechanizm ruchu płyt - co je napędza?);
  • prezentuje typy granic płyt litosfery​ (zbieżne, rozbieżne, transformujące);
  • charakteryzuje najważniejsze ruchy górotwórcze (orogenezy) na Ziemi.

Ruchy górotwórcze 

  • wymienia procesy wewnętrzne kształtujące powierzchnię Ziemi​;
  • opisuje orogenezy w historii Ziemi​ (kaledońska, hercyńska i alpejska);
  • wyjaśnia proces powstawania gór w wyniku kolizji oraz subdukcji płyt litosfery (na przykładzie Himalajów, Andów, Kordylierów);
  • wyjaśnia związek między wiekiem orogenezy a wysokością gór​ (proste: im starsza orogeneza, tym niższe góry);
  • omawia rodzaje deformacji tektonicznych (w podziale na deformacje ciągłe i nieciągłe), rozpoznaje typy deformacji; wskazuje na rysunku struktury tektoniczne (płyta, synklina, fałd, antyklina, synklina, płaszczowina, rów tektoniczny, zrąb tektoniczny) oraz uskoki;
  • podaje przykłady różnych typów genetycznych gór​.

Plutonim i wulkanizm

  • wyjaśnia znaczenie terminów: plutonizm, wulkanizm​, magma, lawa;
  • charakteryzuje typy intruzji magmowych​ (zgodne: silla, lakolit, lopolit i niezgodne: dajka, batolit);
  • omawia budowę wulkanu​
  • prezentuje typy wulkanów ze względu na przebieg erupcji i rodzaj materiałów wydobywających się z wulkanu​ (efuzywne, eksplozywne i stratowulkany);
  • wymienia produkty erupcji wulkanicznych​;
  • podaje przykłady negatywnych i pozytywnych skutków erupcji wulkanicznych​;
  • wykazuje zależność między ruchami płyt litosfery a rozmieszczeniem czynnych wulkanów​.

Trzęsienia ziemi. Ruchy epejrogeniczne i izostatyczne

  • wyjaśnia znaczenie terminów: trzęsienie ziemi, obszary sejsmiczne, obszary pensejsmiczne oraz obszary asejsmiczne
  • omawia przyczyny trzęsień ziemi ​(naturalne i antropogeniczne);
  • przedstawia rozchodzenie się fal sejsmicznych na podstawie ilustracji;
  • charakteryzuje skalę Mercalego oraz skalę magnitudową (której przykładem jest skala Richtera);
  • wskazuje negatywne skutki trzęsień ziemi ;
  • wskazuje na mapie rozmieszczenie obszarów sejsmicznych na Ziemi ​i wskazuje zależność między ruchami płyt występowaniem trzęsień ziemi ;
  • podaje przyczyny ruchów izostatycznych ​i epejrogenicznych ;
  • wymienia podobieństwa i różnice między ruchami epejrogenicznymi a ruchami izostatycznymi​;
  • podaje przykłady skutków występowania procesów  epejrogenicznych i izostatycznych​.

Wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego

  • omawia wpływ procesów geologicznych na ukształtowanie powierzchni Ziemi;
  • charakteryzuje ukształtowanie poziome i ukształtowanie pionowe powierzchni Ziemi;
  • omawia wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego (niziny, wyżyny, góry, depresje, kryptodepresje, szelf, stok kontynentalny, głębia oceaniczna, rowy oceaniczne, grzbiety śródoceanizne);
  • wskazuje na mapie batymetrycznej wielkie formy dna oceanicznego; 
  • wskazuje na mapie najgłębsze rowy oceaniczne na Ziemi i podaje ich nazwy. 

Odtwarzanie i datowanie dziejów Ziemi

  • omawia metody odtwarzania dziejów Ziemi ​(Zasada aktualizmu geologicznego);
  • prezentuje zasady ustalania wieku względnego (metody: stratygraficzna, tektoniczna i paleontologiczna) i wieku bezwzględnego skał;
  • omawia etapy powstawania skamieniałości na podstawie schematu​;
  • wyjaśnia znaczenie skamieniałości przewodnich w odtwarzaniu dziejów Ziemi​;
  • rozpoznaje skamieniałości przewodnie paleozoiku (trylobity) i mezozoiku (amonity i belemnity);
  • odtwarza wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi na podstawie profilu geologicznego.

Kronika dziejów Ziemi

  • omawia podział dziejów Ziemi​;
  • analizuje tabelę stratygraficzną​, zna nazwy eonów, er, okresów oraz wybranych epok (dot. ery kenozoicznej);
  • przedstawia najważniejsze wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi (fałdowania, transgresje i regresje morskie, zlodowacenia, rozwój świata organicznego)​;
  • rozpoznaje okres geologiczny na podstawie opisu​
  • analizuje oraz interpretuje mapy i profile geologiczne.