Geografia - klasy 1 - poziom rozszerzony

Geografia jako nauka

What is Geography? - dr Heath Robinson wyjaśnia, czym jest geografia jako nauka (EN)

Dział I Obraz Ziemi

1.1. Źródła informacji geograficznej

  • opisuje przedmiot i cele badań geograficznych;
  • podaje przykłady praktycznego zastosowania geografii.

1.2 Metody badań geograficznych

  • wymienia metody badań geograficznych;
  • przedstawia podstawowe ilościowe i jakościowe metody badań geograficznych oraz możliwości ich wykorzystania na wybranych przykładach 
  • analizuje źródła kartograficzne oraz formułuje wnioski na ich podstawie.

1.3. Mapa jako obraz Ziemi

How does GPS work? - film (3:33) opisujący zasadę działania nawigacji satelitarnej (EN)
"Earth planet globe grid of meridian and parallels" - notatka o cechach południków i równoleżników (EN)

  • wyjaśnia znaczenie terminów: długość i szerokość geograficzna;
  • posługuje się współrzędnymi geograficznymi do określania położenia punktów na Ziemi;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: mapa, plan, skala mapy;
  • wymienia elementy mapy;
  • klasyfikuje mapy ze względu na różne kryteria (np. skalę, treść, przeznaczenie);
  • stosuje różne rodzaje skal i przekształca je;
  • posługuje się skalą mapy do obliczania odległości i powierzchni;
  • oblicza skalę mapy na podstawie odległości lub powierzchni.

1.4. Metody prezentacji informacji na mapach

  • omawia metody przedstawiania rzeźby powierzchni Ziemi na mapie;
  • posługuje się mapą hipsometryczną;
  • rozpoznaje formy rzeźby na mapie na podstawie układu poziomic;
  • opisuje jakościowe i ilościowe metody prezentacji zjawisk na mapach i je porównuje.

1.5. Jak czytać mapę

  • podaje przykłady zastosowania różnych rodzajów map;
  • interpretuje mapy turystyczno-topograficzne;
  • podaje przykłady wykorzystania mapy turystyczno-topograficznej;
  • charakteryzuje działanie systemu nawigacji satelitarnej (GPS);
  • określa współrzędne geograficzne na mapie oraz z wykorzystaniem GPS;
  • orientuje mapę topograficzną w terenie.

1.6. Geograficzne systemy informacyjne

  • wyjaśnia, na czym polega cyfrowa metoda prezentacji zjawisk GIS;
  • omawia zastosowanie GIS w różnych dziedzinach życia;
  • stosuje wybrane metody kartograficzne do prezentacji cech ilościowych i jakościowych środowiska geograficznego;
  • prezentuje i analizuje cechy środowiska geograficznego za pomocą narzędzi GIS;
  • dostrzega i określa związki przyczynowo-skutkowe między elementami środowiska na danym terenie na podstawie mapy cyfrowej.

 

Dział II Ziemia we Wszechświecie

2.1. Wszechświat

Origin of the Universe - nudny film (5:36) National Geographic opisujący powstanie Wszechświata
The Scale of the Universe aplikacja pozwalająca podróżować po Wszechświecie w różnych skalach

  • wyjaśnia teorie pochodzenia i budowy wszechświata;
  • omawia budowę wszechświata;
  • przedstawia osiągnięcia naukowców, w tym Polaków, w poznawaniu wszechświata;
  • opisuje teorię heliocentryczną;
  • porównuje teorię heliocentryczną z teorią geocentryczną; 
  • opisuje ciała niebieskie we wszechświecie.

2.2. Budowa Układu Słonecznego

The Solar System - film (4:10) National Geographic o budowie Układu Słonecznego
Układ Słoneczny większy niż się wydaje - wywiad z Karolem Wójcickim, wybitnym popularyzatorem nauk o Kosmosie. W debiutanckiej roli reportera - pan Piotr Stankiewicz, nauczyciel geografii w Potockim.

  • opisuje Słońce jako gwiazdę;
  • omawia powstanie Układu Słonecznego; 
  • omawia kształt i budowę Układu Słonecznego; 
  • charakteryzuje i porównuje planety Układu Słonecznego, w tym Ziemię 
  • opisuje i porównuje inne ciała niebieskie tworzące Układ Słoneczny – planety karłowate, księżyce, planetoidy, meteoroidy, komety;
  • wymienia kryteria wyróżniania planet.

2.3. Ruch obiegowy Ziemi

https://drajmarsh.bitbucket.io/earthsun.html​ - animacja pokazująca ruch Ziemi wokół Słońca
3D Sun-Path - aplikacja pokazująca wędrówkę Słońca nad horyzontem w ciągu roku
Jak obliczać wysokość górowania Słońca - instrukcja krok po kroku

  • opisuje cechy ruchu obiegowego Ziemi; 
  • omawia oświetlenie Ziemi w różnych porach roku; 
  • omawia czas trwania dnia i nocy w różnych szerokościach geograficznych; 
  • omawia zmiany wysokości górowania Słońca na różnych szerokościach geograficznych; 
  • wykazuje związek między szerokością geograficzną a wysokością górowania Słońca; 
  • oblicza wysokość górowania Słońca na dowolnej szerokości geograficznej w dniach równonocy i przesileń; 
  • wykazuje zależność między nachyleniem osi ziemskiej a dopływem energii słonecznej do powierzchni Ziemi; 
  • wyznacza współrzędne geograficzne dowolnego punktu na powierzchni Ziemi na podstawie wysokości górowania Słońca w dniach równonocy i przesileń; 
  • opisuje strefy oświetlenia Ziemi, ich granice i charakterystyczne cechy;
  • przedstawia następstwa ruchu obiegowego Ziemi;
  • charakteryzuje zaćmienie Słońca i zaćmienie Księżyca. 
     

2.4. Ruch obrotowy Ziemi

Jak liczyć różnice czasu słonecznego - instrukcja krok po kroku.

  • opisuje cechy ruchu obrotowego Ziemi;
  • przedstawia dowody na ruch obrotowy Ziemi;
  • przedstawia konsekwencje ruchu obrotowego Ziemi;
  • wskazuje skutki występowania siły Coriolisa dla środowiska przyrodniczego;
  • wyjaśnia występowanie faz Księżyca na podstawie schematu;  
  • omawia mechanizm powstawania pływów wskutek oddziaływania Księżyca i Słońca.

5. Czas na Ziemi

  • charakteryzuje czas słoneczny, czas strefowy, czas urzędowy; 
  • wykazuje zależność miejscowego czasu słonecznego od długości geograficznej; 
  • oblicza czas słoneczny dowolnego miejsca na Ziemi na podstawie różnicy długości geograficznej; 
  • wyznacza długość geograficzną punktu na powierzchni Ziemi na podstawie obliczeń  różnicy czasu słonecznego; 
  • posługuje się czasem uniwersalnym i czasem strefowym (w tym: czas letni i zimowy w Polsce);
  • analizuje mapę stref czasowych; 
  • wyjaśnia, czym jest międzynarodowa linia zmiany daty.

 

Dział III Atmosfera

3.1. Budowa atmosfery

  • wyjaśnia znaczenie terminu atmosfera;
  • omawia skład powietrza atmosferycznego;
  • opisuje pole magnetyczne Ziemi i wyjaśnia jego rolę w ochronie przed wiatrem słonecznym;
  • omawia warstwową budowę atmosfery;
  • charakteryzuje zjawiska i procesy meteorologiczne zachodzące w różnych warstwach atmosfery;
  • omawia znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi.

3.2. Temperatura powietrza

  • Opisuje rodzaje promieniowania słonecznego - promieniowanie elektromagnetyczne (światło widzialne, UV, podczerwień) i wiatr słoneczny;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: albedo, turbulencja, konwekcja, adwekcja, radiacja;
  • opisuje czynniki wpływające na rozkład temperatury powietrza na Ziemi;
  • oblicza średnią roczną amplitudę temperatury powietrza;
  • oblicza temperaturę powietrza na podstawie gradientu wilgotnoadiabatycznego i suchoadiabatycznego;
  • omawia, na podstawie klimatogramu, roczny przebieg temperatury powietrza.

3.3. Ciśnienie atmosferyczne. Cyrkulacja atmosferyczna

  • wyjaśnia znaczenie terminów: ciśnienie atmosferyczne, wyż baryczny i niż baryczny; 
  • wyjaśnia, czym jest wiatr i odróżnia prądy konwekcyjne (wstępujące i zstępujące) od wiatrów;
  • omawia rozkład ciśnienia atmosferycznego na Ziemi w styczniu i w lipcu; 
  • podaje przyczyny zróżnicowania ciśnienia atmosferycznego na Ziemi;
  • opisuje globalną cyrkulację atmosfery;  
  • wyjaśnia mechanizm cyrkulacji powietrza w strefie międzyzwrotnikowej i wyższych szerokościach geograficznych; 
  • wyjaśnia genezę wiatrów stałych (pasaty i antypasaty), okresowych (monsuny i bryzy) i lokalnych (fen, wiatry górskie i dolinne, bora)
  • omawia znaczenie wiatrów stałych, okresowych i lokalnych dla przebiegu pogody. 

3.4. Opady atmosferyczne. Fronty atmosferyczne

  • wyjaśnia znaczenie terminów: wilgotność powietrza, kondensacja i resublimacja;
  • opisuje, czym jest wilgotność względna i bezwzględna;
  • przedstawia warunki niezbędne do powstania opadu atmosferycznego (terminy: wilgotność względna, temperatura punktu rosy, jądra kondensacji);
  • opisuje czynniki wpływające na rozkład opadów atmosferycznych (m.in. globalna cyrkulacja atmosferyczna, wysokość n.p.m., odległość od zbiorników wodnych, rzeźba terenu);
  • charakteryzuje rodzaje opadów i osadów atmosferycznych
  • wskazuje przyczyny nierównomiernego rozkładu opadów atmosferycznych na Ziemi;
  • rozpoznaje i charakteryzuje wybrane rodzaje chmur (Cirrus, Cumulus, Cumulonimbus, Stratus);
  • wyróżnia rodzaje frontów atmosferycznych i opisuje zjawiska towarzyszące ciepłym i chłodnym frontom atmosferycznym;
  • omawia charakterystyczne zmiany pogody zachodzące w czasie przemieszczania się frontów atmosferycznych
  • omawia, na podstawie klimatogramu, roczny przebieg opadów atmosferycznych.

3.5. Prognozowanie pogody i ekstremalne zjawiska pogodowe

windy.com - mapa interaktywna obrazująca zmiany elementów pogody oraz radar pogodowy
prognoza dla Polski - portal Instytu Meteorologii i Gospodarki Wodnej
www.yr.no - norweska prognoza pogody - polecana przez polskich polarników

  • wyjaśnia znaczenie terminów: pogoda, prognoza pogody, mapa synoptyczna;
  • określa elementy pogody;
  • analizuje dane meteorologiczne zamieszczone na mapie synoptycznej;
  • wyjaśnia znaczenie prognozowania pogody dla gospodarki i życia ludzi;
  • omawia ekstremalne zjawiska atmosferyczne: burze, trąby powietrzne, szkwały;
  • interpretuje meteorologiczne zdjęcia satelitarne oraz mapy interaktywne (np. windy.com);
  • posługuje się radarem pogodowym (np. windy.com).
     

3.6. Czynniki klimatotwórcze

  • wyjaśnia znaczenie terminu klimat;
  • wymienia elementy klimatu;
  • omawia czynniki klimatotwórcze i podam przykłady ich wpływu na klimat;
  • wyjaśnia różnicę między klimatem lokalnym a mikroklimatem;
  • opisuje czynniki warunkujące mikroklimat miejsca, w którym znajduje się nasza szkoła. 

3.7. Klimaty kuli ziemskiej

  • wyjaśnia, na czym polega strefowość klimatów na Ziemi;
  • charakteryzuje strefy klimatyczne na Ziemi i uzasadnia ich zasięgi;
  • opisuje typy klimatów na podstawie klimatogramów i mapy klimatycznej;
  • opisuje różnice miedzy klimatem morskim a klimatem kontynentalnym;
  • opisuje klimaty strefowe i astrefowe;
  • rozpoznaje, na podstawie klimatogramu, wybrane strefy klimatyczne i typy klimatu (równikowy wybitnie wilgotny, podrównikowy wilgotny, zwrotnikowy skrajnie suchy, podzwrotnikowy morski, umiarkowany morski, umiarkowany przejściowy, umiarkowany, kontynentalny, okołobiegunowy polarny)
  • wymienia cechy klimatu górskiego;
  • opisuje cechy klimatu lokalnego w miejscu zamieszkania.

 

Dział IV Hydrosfera

4.1. Zasoby wodne Ziemi. Oceany i morza

Czym jest cykl hydrologiczny? - schemat obrazujący cykl hydrologiczny (PL)
The water cycle - schemat wraz z opisem cyklu hydrologicznego (EN)

  • wyjaśnia znaczenie terminu hydrosfera;
  • omawia cykl hydrologiczny (opisuje poszczególne elementy cyklu hydrologicznego, porównuje duży i mały obieg wody w przyrodzie);
  • analizuje rodzaje i wielkość zasobów wodnych na Ziemi; 
  • przedstawia bilans wodny Ziemi i jego zróżnicowanie w różnych warunkach klimatycznych; 
  • przedstawia podział wszechoceanu na mapie świata (wskazuje na mapie 5 oceanów oraz wybrane morza);
  • omawia skład chemiczny wody morskiej; 
  • opisuje zasolenie wód morskich w różnych regionach świata oraz  wyjaśnia przyczyny zróżnicowania zasolenia mórz;
  • przedstawia zróżnicowanie temperatury wód oceanicznych; 
  • omawia problem zanieczyszczenia wód morskich (przyczyny, skutki, sposoby zapobiegania).

4.2. Dynamika mórz i oceanów.

How Tides Work - film na YouTube wyjaśniający powstawanie pływów morskich (EN)
Spring and Neap Tides - mega proste wyjaśnienie, dlaczego pływy syzygijne mają większą amplitudę niż pływy kwadraturowe (EN)

  • wymienia rodzaje ruchów wody morskiej (falowanie, powierzchniowe prądy morskie, tsunami, sejsze, upwelling i downwelling, pływy);
  • podaje przyczyny występowania poszczególnych rodzajów ruchów wody morskiej;
  • omawia tsunami;
  • objaśnia mechanizm powstawania powierzchniowych prądów morskich i ich układ; 
  • charakteryzuje prądy morskie – ich rodzaje oraz rozkład na świecie, wskazuje na mapie prądy ciepłe: Zatokowy, Północnoatlantycki, Norweski, Kuro Siwo, Brazylijski, Mozambicki, Madagaskarski, Wschodnioaustralijski, Alaski oraz zimne: Dryf wiatrów zachodnich, Peruwiański, Benguelski, Zachodnioaustralijski, Kalifornijski, Kanaryjski, Oja Siwo);
  • omawia wpływ prądów morskich na życie i gospodarkę człowieka; 
  • omawia mechanizm ENSO i jego wpływ na środowisko geograficzne; 
  • wyjaśnia powstawanie upwellingu przybrzeżnego; 
  • omawia mechanizm powstawania pływów wskutek oddziaływania Księżyca i Słońca;
  • wyjaśnia różnice między pływami syzygijnymi a pływami kwadraturowymi.

4.3. Sieć rzeczna

  • wyjaśnia znaczenie terminów: rzeka, rzeka główna, dopływ, dorzecze i system rzeczny;
  • wyróżnia rodzaje rzek (rzeki stałe, rzeki okresowe, rzeki epizodyczne);
  • wskazuje na mapie obszary bezodpływowe oraz te, na których nie występują rzeki; 
  • charakteryzuje na podstawie mapy sieć rzeczną na poszczególnych kontynentach; 
  • omawia przyczyny zróżnicowania sieci rzecznej na Ziemi; 
  • opisuje cechy ustrojów rzecznych na świecie; 
  • rozpoznaje ustrój rzeczny wybranych rzek świata, Europy i Polski. 

4.4. Jeziora

  • przedstawia uwarunkowania występowania jezior;
  • przedstawia kryteria klasyfikacji jezior; 
  • charakteryzuje genetyczne typy jezior; 
  • omawia rozmieszczenie jezior na kuli ziemskiej; 
  • analizuje plany batymetryczne wybranych jezior; 
  • porównuje kształt i głębokość jezior różnych typów; 
  • wskazuje na mapie i charakteryzuje największe sztuczne zbiorniki wodne; 
  • przedstawia funkcje sztucznych zbiorników wodnych. 

4.5. Lodowce górskie i lądolody

  • wymienia i opisuje warunki powstawania lodowców;
  • wyjaśnia przyczyny odmiennej wysokości występowania granicy wieloletniego śniegu w różnych szerokościach geograficznych;
  • omawia proces powstawania lodu lodowcowego;
  • charakteryzuje typy lodowców górskich;
  • wymienia części składowe lodowca górskiego;
  • omawia występowanie lodowców górskich i lądolodów na Ziemi;
  • wymienia różnice między lodowcem górskim a lądolodem;
  • opisuje cechy lądolodu Antarktydy i Grenlandii;
  • opisuje wpływ zanikania pokrywy lodowej na obszarach okołobiegunowych na gospodarkę, życie mieszkańców i ich tożsamość kulturową.

4.6. Wody podziemne

  • wyjaśnia, jak powstały poszczególne rodzaje wód podziemnych (infiltracyjne, juwenilne, kondensacyjne i reliktowe);
  • charakteryzuje rodzaje wód podziemnych (przypowierzchniowe, gruntowe, wgłębne i głębinowe);
  • wyjaśnia znaczenie terminów: warstwa nieprzepuszczalna, warstwa przepuszczalna (wodonośna), strefa aeracji, strefa saturacji; zwierciadło swobodne, zwierciadło napięte);
  • charakteryzuje wody artezyjskie i subartezyjskie;
  • omawia powstawanie źródeł i ich rodzaje (uskokowe, szczelinowe wstępujące, szczelinowe zstępujące, krasowe, warstwowe);
  • omawia, jak powstają źródła artezyjskie i gejzery;
  • opisuje typy wód mineralnych;
  • omawia znaczenie gospodarcze wód podziemnych. 

 

Dział V Wnętrze Ziemi. Procesy endogeniczne

5.1. Budowa wnętrza Ziemi

  • opisuje cechy budowy wnętrza Ziemi;
  • wyjaśnia znaczenie terminu prądy konwekcyjne;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: litosfera, skorupa ziemska;
  • omawia budowę skorupy ziemskiej;
  • przedstawia różnice między skorupą kontynentalną a skorupą oceaniczną;
  • charakteryzuje sejsmiczne metody badań wnętrza Ziemi;
  • omawia właściwości fizyczne wnętrza Ziemi (zmiany temperatury i ciśnienia wraz z głębokością, stan skupienia;
  • opisuje stopień geotermiczny;
  • oblicza temperaturę w głębi skorupy ziemskiej na podstawie stopnia geotermicznego.

5.2. Minerały i skały

  • wyjaśnia różnice między minerałem a skałą;
  • rozpoznaje minerały skałotwórcze;
  • omawia podział skał ze względu na ich pochodzenie;
  • przedstawia genezę skał magmowych, osadowych i metamorficznych;
  • charakteryzuje wybrane skały o różnej genezie;
  • wskazuje na mapie obszary występowania najbardziej rozpowszechnionych skał;
  • przedstawia gospodarcze zastosowanie skał;
  • rozpoznaje skały występujące w najbliższej okolicy na powierzchni lub użyte w znajdujących się tam budynkach i budowlach.

5.3. Tektonika płyt litosfery

  • omawia podstawowe założenia teorii tektoniki płyt litosfery; 
  • przedstawia rozmieszczenie płyt litosfery;
  • omawia procesy spredingu i subdukcji;
  • wykazuje związek między budową wnętrza Ziemi a ruchem płyt litosfery; 
  • prezentuje typy granic płyt litosfery;
  • charakteryzuje najważniejsze ruchy górotwórcze na Ziemi. 

5.4. Ruchy górotwórcze

  • wymienia procesy wewnętrzne kształtujące powierzchnię Ziemi;
  • opisuje orogenezy w historii Ziemi;
  • wyjaśnia proces powstawania gór w wyniku kolizji płyt litosfery; 
  • wyjaśnia związek między wiekiem orogenezy a wysokością gór;
  • omawia rodzaje deformacji tektonicznych (w podziale na deformacje ciągłe i nieciągłe), rozpoznaje typy deformacji; 
  • opisuje etapy powstawania gór fałdowych i zrębowych;
  • podaje przykłady różnych typów genetycznych gór.

5.5. Plutonizm i wulkanizm

  • wyjaśnia znaczenie terminów: plutonizm, wulkanizm;
  • charakteryzuje typy intruzji magmowych;
  • omawia warunki powstawania wulkanów;
  • omawia budowę wulkanu;
  • prezentuje typy wulkanów ze względu na przebieg erupcji i rodzaj materiałów wydobywających się z wulkanu;
  • wymienia produkty erupcji wulkanicznych;
  • podaje przykłady negatywnych i pozytywnych skutków erupcji wulkanicznych;
  • wykazuje zależność między ruchami płyt litosfery a rozmieszczeniem czynnych wulkanów.

5.6. Trzęsienia ziemi, ruchy epejrogeniczne i izostatyczne

Last quake - strona, na której sprawdzisz ostatnie trzęsienia ziemi. 
Aplikacja na Adroida - CSEM EMSC LastQuake (do pobrania ze sklepy Play)
Rejestracja trzęsienia ziemi za pomocą smartfona - pobierz aplikację Hamm Seismograph

  • wyjaśnia znaczenie terminów: trzęsienie ziemi, obszary sejsmiczne, obszary pensejsmiczne oraz obszary asejsmiczne; 
  • omawia przyczyny trzęsień ziemi; 
  • przedstawia rozchodzenie się fal sejsmicznych na podstawie ilustracji; 
  • charakteryzuje skalę Richtera i skalę Mercallego; 
  • przedstawia rodzaje trzęsień ziemi;
  • wskazuje negatywne skutki trzęsień ziemi;
  • wskazuje na mapie rozmieszczenie obszarów sejsmicznych na Ziemi; 
  • wskazuje zależność między ruchami płyt skorupy ziemskiej a obszarem występowania trzęsień ziemi
  • podaje przyczyny ruchów izostatycznych i epejrogenicznych; 
  • wymienia podobieństwa i różnice między ruchami epejrogenicznymi a ruchami izostatycznymi;
  • podaje przykłady skutków występowania procesów  epejrogenicznych i izostatycznych.

5.7. Wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego

  • omawia wpływ procesów geologicznych na ukształtowanie powierzchni Ziemi;  
  • charakteryzuje ukształtowanie poziome i ukształtowanie pionowe powierzchni Ziemi; 
  • omawia wielkie formy ukształtowania lądów i dna oceanicznego (niziny, wyżyny, góry, depresje, kryptodepresje, szelf, stok kontynentalny, głębia oceaniczna, rowy oceaniczne, grzbiety śródoceanizne); 
  • wskazuje na mapie batymetrycznej wielkie formy dna oceanicznego; 
  • wskazuje na mapie najgłębsze rowy oceaniczne na Ziemi i podaje ich nazwy.

5.8. Odtwarzanie i datowanie dziejów Ziemi

  • omawia metody odtwarzania dziejów Ziemi ​(Zasada aktualizmu geologicznego);
  • prezentuje zasady ustalania wieku względnego (metody: stratygraficzna, tektoniczna i paleontologiczna) i wieku bezwzględnego skał;
  • omawia etapy powstawania skamieniałości na podstawie schematu​;
  • wyjaśnia znaczenie skamieniałości przewodnich w odtwarzaniu dziejów Ziemi​;
  • rozpoznaje skamieniałości przewodnie paleozoiku (trylobity) i mezozoiku (amonity i belemnity);
  • odtwarza wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi na podstawie profilu geologicznego.

5.9. Kronika dziejów Ziemi

  • omawia podział dziejów Ziemi​;
  • analizuje tabelę stratygraficzną​, zna nazwy eonów, er, okresów oraz wybranych epok (dot. ery kenozoicznej);
  • przedstawia najważniejsze wydarzenia geologiczne i przyrodnicze w dziejach Ziemi (fałdowania, transgresje i regresje morskie, zlodowacenia, rozwój świata organicznego)​;
  • rozpoznaje okres geologiczny na podstawie opisu​;
  • analizuje oraz interpretuje mapy i profile geologiczne.

 

Dział VI Procesy egzogeniczne

6.1. Wietrzenie

  • wyjaśnia znaczenie terminów: wietrzenie, zwietrzelina, gołoborza;
  • wymienia i opisuje na przykładach skał przebieg procesów wietrzenia:
    • fizyczynego (m.in. rozpad ziarnisty granitu, wietrzenie ilaste, wietrzenie mrozowe oraz wietrzenie solne);
    • chemicznego (rozpuszczenie, utlenianie, uwadnianie, uwęglanowienie);
    • biologicznego (np. rozsadzanie skał przez korzenie drzew);
  • wskazuje zależność intensywności procesów wietrzenia od klimatu;
  • wskazuje dominujący typ wietrzenia w określonej strefie klimatycznej.

6.2. Ruchy masowe

When a Mountain comes down... - jak powstają żleby i stożki piargowe

  • wymienia i omawia podstawowe rodzaje ruchów masowych (odpadanie, obrywanie, osuwanie, spływanie, spełzywanie);
  • podaje różnicę między odpadaniem a obrywaniem oraz między osuwaniem a spełzywaniem; 
  • wymienia przyczyny (naturalne i antropogeniczne) powstawania ruchów masowych;
  • wykazuje wpływ budowy geologicznej danego obszaru na grawitacyjne ruchy masowe;
  • podaje sposoby przeciwdziałania powstawaniu ruchów masowych oraz sposoby ograniczania negatywnych skutków tych procesów dla ludzi. 
     

6.3. Procesy krasowe

  • wymienia skały rozpuszczane przez wodę;
  • wyjaśnia znaczenie terminu krasowienie;
  • wymienia i rozpoznaje na rysunku formy krasu powierzchniowego i podziemnego;
  • wymienia i rozpoznaje formy szaty naciekowej w jaskini;
  • wskazuje obszary krasowe na mapie świata i Europy;
  • opisuje czynniki, które wpływają na przebieg zjawisk krasowych;
  • odróżnia wywierzysko od ponoru;
  • wyjaśnia, w jaki sposób powstają jaskinie krasowe.

6.4. Rzeźbotwórcza działalność wód opadowych i rzek

Formation of a V shaped valley - labelled diagram and explanation - film 1:22

  • opisuje, w jaki sposób powstają wąwozy i parowy;
  • wskazuje rodzaje skał, które są najbardziej podatne na działalność wód opadowych;
  • wyjaśnia znaczenie terminów: erozja wgłębna, erozja wsteczna, erozja boczna, akumulacja;
  • wymienia czynniki wpływające na tempo erozji rzecznej;
  • wymienia rodzaje erozji rzecznej (wgłębna, wsteczna, boczna);
  • wymienia elementy doliny rzecznej;
  • porównuje cechy rzeki w biegu górnym, środkowym i dolnym (w szczególności pod względem intensywności procesów erozyjnych i akumulacyjnych oraz zdolności transportujących rzeki w danym odcinku - jakiej wielkości okruchy skalne rzeka transportuje w każdym odcinku);
  • wymienia przykłady form powstałych w wyniku erozji i akumulacji;
  • opisuje na podstawie schematu elementy doliny rzecznej (koryto, terasa zalewowa, terasa nadzalewowa, wysoczyzna);
  • wyjaśnia, na czym polega proces erozji wstecznej;
  • opisuje, w jaki sposób dochodzi do powstawania meandrów i w konsekwencji starorzeczy;
  • wymienia rodzaje ujść rzecznych, podaje przykłady rzek o charakterystycznych ujściach i wskazuje je na mapie;
  • wymienia warunki, które sprzyjają powstawaniu deltu oraz ujść typu lejkowatego (estuariów).

6.5. Rzeźbotwórcza działalność lodowców górskich i lądolodów

How do glaciers shape the landscape? Animation.2:30
Glacial processes and landforms. BBC Geography - Glaciers. 
3:55

  • wymienia podstawowe formy erozyjnej działalności lodowca górskiego (egzaracja, detersja, detrakcja);
  • opisuje, w jaki sposób powstają polodowcowe formy terenu:
    • erozyjne formy glacjalne: dolina U-kształtna, cyrk lodowcowy, dolina zawieszona, rysy i bruzdy lodowcowe, muton;
    • akumulacyjne formy glacjalne: morena czołowa, denna, boczna i środkowa;
    • erozyjne formy fluwioglacjalne: rynna, pradolina;
    • akumulacyjne formy fluwioglacjalne: sandr, kem, oz, drumlin;
  • rozróżnia formy terenu powstałe w wyniku działalności lodowców górskich i lądolodów;
  • wskazuje na mapie przykładowe obszary o rzeźbie młodoglacjalnej;
  • odróżnia rzeźbę staroglacjalną od młodoglacjalnej.

6.6. Rzeźbotwórcza działalność wiatru

  • wyjaśnia, na czym polega erozja eoliczna (deflacja, korazja);
  • wymienia formy powstałe w wyniku niszczącej i budującej działalności wiatru;
  • wymienia rodzaje pustyń i wskazuje ich przykłady na mapie 
  • wykazuje zależność kształtu wydm od klimatu, omawia budowę wydmy parabolicznej i barchanu
  • opisuje proces powstawania grzybów skalnych;
  • opisuje powstawanie pokryw lessowych i wymienia nazwy obszarów, na których one występują.

6.7. Rzeźbotwórcza działalność morza

Artykuł o ruinach kościoła w Trzęsaczu. W artykule oprócz historycznego spojrzenia na postępującą abrazję morską przeczytacie też ciekawą legendę. 

  • wyjaśnia znaczenie terminów: abrazja, platforma abrazyjna, nisza abrazyjna;
  • wymienia przykłady niszczącej i budującej działalności fal i prądów morskich;
  • opisuje proces powstawania klifu oraz mierzei;
  • wymienia podstawowe typy wybrzeży i opisuje, w jaki sposób powstały;
  • rozpoznaje podstawowe typy wybrzeży na mapie i fotografii;
  • opisuje powstawanie atolu.

Dział VII Pedosfera i biosfera

7.1. Powstawanie gleb

 

7.2. Typy genetyczne gleb

 

7.3. Strefy roślinne

Opracowano na podstawie: Rozkład materiału i plan dydaktyczny: OBLICZA GEOGRAFII 1, zakres rozszerzony, Wydawnictwo Nowa Era